موطن ديگر اتحاد . و نيز بايد معلوم باشد كه نفس ناطقه در مقام صعود و عروج به عالم مجردات و عقول مقدسه با عقول يا عقل مجرد و مثال نورى متحد مىشود و از اين اتحاد ، حقيقتى را شهود مىنمايد . به لحاظ اين ترقى و صعود و عروج گفته مىشود ملاك تعقل ، اتحاد نفس است با عقل فعال يا مثل نورى . و چون نفس به عوالم كثرت نيز توجهى دارد و به حسب تنزل فعلى قهرا از اين اتصال يا اتحاد ، اثرى در نفس ظاهر مىشود كه اين اثر همان صورت عقلى حاصل در نفس است و قائم به آن به قيام صدورى نه حلولى ، گفته مىشود تعقل عبارت است از خلاقيت يا ظهور و يا تجلى و يا تدلّى نفس به صور عقليه ( كه اتحاد در قوس صعود و خلاقيت در قوس نزول است ) . و نيز بايد متوجه بود كه يكى از دلايل تحول ذاتى و جوهرى نفس ، همين معناست كه حصول صور عقلى ، بدون تغيّر در ذات نفس ، امكان ندارد و اگر نفس ، بعد از حصول صورت كه اين صورت از باطن وجود آن ظاهر مىشود ، به حال خود باقى باشد با چه قدرت و قوت وجودى و با كدام بصر معنوى و عين عقلى اين صورت را شهود مىكند ، در حالتى كه قبلا آن را فاقد بود ؟ و با چه قدرتى با خزائن معقولات ارتباط پيدا نمود ؟ چه آن كه مجرد تام و تمام ، هر چه از سنخ قدرت و فعليت و نور و وجود در خور ذات و شايستهء جوهرهء اوست يا بايد همهء فعليات را در همان اول مرحلهء تكوين و صدور از علت اصلى خود واجد باشد و يا آن كه تا ابد از قبول آن محروم گردد . و وجود ذات عقلانى تام و تمام ممكن نيست بدون آن كه در ذات آن تحولى حاصل شود محل صور و كمالات اگر چه عرضى باشند واقع گردد و امكان ندارد موجودى تام الوجود از فعليات معطل و از بروز و ظهور كمالات خلق ممنوع شود آن هم در مقام عقل تام و تجرد تمام و بالفعل . يكى از مسائلى كه درك آن به قريحه و استعداد قوى احتياج دارد ، همين مسألهء